Semai uyak düzeni nedir ?

Cansu

New member
SEMAİ UYAK DÜZENİ NEDİR? TÜRK HALK EDEBİYATINDA KAFİYE ÖRGÜSÜNÜN ANLAMI VE ÖRNEKLERİ

1. Semai Nedir? Konuya En Temel Noktadan Başlayalım

Türk halk edebiyatında şiirin güzelliğini yalnızca sözcüklerde aramak yeterli değildir. Bazen bir dörtlüğün sonundaki ses benzerliği, bazen dizelerin belirli bir ritimle ilerlemesi, bazen de son dizede ortaya çıkan anlam, şiiri akılda kalıcı hâle getirir. Semai, bu özelliklerin bir araya geldiği, özellikle âşık edebiyatında önemli bir yere sahip nazım biçimlerinden biridir.

Semai uyak düzenini anlamak için önce semainin ne olduğunu bilmek gerekir. Semai, geleneksel olarak saz şairlerinin belirli bir ezgiyle seslendirdiği, çoğunlukla sekizli hece ölçüsüyle oluşturulan ve genellikle dörtlüklerden meydana gelen bir halk şiiri biçimidir. Aşk, sevgi, tabiat, güzellik, ayrılık ve gurbet gibi konular sıkça işlenir.

Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığının ders materyallerinde de semainin koşmaya benzediği, ancak temel farklılıklardan birinin hece ölçüsü olduğu belirtilir. Koşmada çoğunlukla on birli hece ölçüsü kullanılırken semaide sekizli hece ölçüsü öne çıkar. Ayrıca semainin kendine özgü bir ezgisi bulunur. Bu bilgiler, semainin yalnızca bir kafiye şemasından ibaret olmadığını gösterir. Kaynak: MEB, Türk Dili ve Edebiyatı ders materyalleri.

Peki, uyak düzeni burada nasıl bir rol oynar? Uyak, dizelerin sonunda duyulan ses benzerliğidir. Uyak düzeni ise bu benzerliklerin şiirin dizeleri arasında nasıl dağıldığını gösterir. Bir şiirin uyak düzenini harflerle ifade etmek, onun ses örgüsünü daha kolay incelememizi sağlar.

Örneğin, birinci ve üçüncü dizeler kendi aralarında; ikinci ve dördüncü dizeler de kendi aralarında uyaklıysa bu yapı abab biçiminde gösterilir. İlk üç dize birbiriyle uyaklı, dördüncü dize ise önceki dörtlüklerin son dizeleriyle ortak bir uyak taşıyorsa sonraki dörtlüklerde cccb, dddb, eee b biçiminde bir örüntü görülebilir. Buradaki harfler, dizelerin anlamını değil, uyak bakımından birbirleriyle olan ilişkisini temsil eder.

2. Semai Uyak Düzeni Nasıl Gösterilir?

Semainin uyak düzeni, özellikle âşık edebiyatında kullanılan geleneksel örnekler incelendiğinde daha kolay anlaşılır. Genel kabul gören şemada ilk dörtlük farklı biçimlerde kurulabilir. Sonraki dörtlüklerde ise ilk üç dizenin kendi arasında uyaklanması ve dördüncü dizenin önceki dörtlüklerin son dizeleriyle bağlantı kurması sık görülen bir yapıdır.

Semai için karşılaşabileceğimiz uyak şemaları şunlardır:

- abab: Birinci ve üçüncü dizeler, ikinci ve dördüncü dizelerle farklı uyak grupları oluşturur.

- aaab: İlk üç dize aynı uyak grubundadır; son dize başka bir uyak grubuna bağlıdır.

- aaba: İlk, ikinci ve dördüncü dizeler birbiriyle uyaklıdır; üçüncü dize farklıdır.

- abcb: İkinci ve dördüncü dizeler uyaklıdır; birinci ve üçüncü dizeler farklı ses grupları oluşturur.

- cccb, dddb, eeeb: Sonraki dörtlüklerde ilk üç dizenin yeni uyaklar oluşturduğu, son dizenin ise ortak bir ses bağı kurduğu örüntülerdir.

Bu şemalar, her semainin mutlaka aynı sırayı izlemesi gerektiği anlamına gelmez. İlk dörtlüğün uyak örgüsü değişebilir. Bu nedenle bir şiiri yalnızca ilk dört dizesine bakarak değerlendirmek yerine, şiirin tamamındaki uyak ilişkilerini incelemek daha doğrudur.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin “Semâî” maddesi de dörtlüklerle kurulan semailerde ilk dörtlüğün abcb, abab veya aaab gibi farklı düzenlerde olabileceğini; sonraki dörtlüklerde ise dddb, eeeb, fffb biçimindeki örgünün görülebildiğini açıklar. Bu kaynak, konuya yalnızca okul düzeyindeki tanımlar üzerinden değil, edebiyat tarihi açısından da yaklaşmak isteyenler için önemlidir. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, Semâî.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrıntı vardır: Uyak şemasındaki harfler, aynı sözcüklerin tekrarlanmasını değil, dize sonlarındaki uyak ilişkisini gösterir. Ayrıca redif adı verilen ek veya sözcük tekrarları, uyaktan ayrı değerlendirilmelidir. Şiiri doğru çözümlemek için önce redifi ayırmak, ardından kalan sözcüklerdeki ses benzerliğini incelemek gerekir.

3. Gerçek Bir Örnek Üzerinden Semainin Uyak Düzenini İnceleyelim

Bir konuyu öğrenmenin en iyi yollarından biri, kuralları gerçek bir eser üzerinde uygulamaktır. Erzurumlu Emrah'ın semai örneklerinden biri, uyak düzenini ve tekrarların şiirdeki işlevini anlamak için oldukça açıklayıcıdır.

Aşağıdaki dörtlük, Millî Eğitim Bakanlığının Türk dili ve edebiyatı materyalinde yer almaktadır:

Gönül gurbet ele varma

Ya gelinir ya gelinmez

Her dilbere meyil verme

Ya sevilir ya sevilmez
Kaynak: MEB, Türk Dili ve Edebiyatı 10, Semai örneği.

Bu dörtlüğü incelerken dize sonlarına bakalım:

Dize Son sözcük İşlevi

1 varma İlk uyak grubunun başlangıcı

2 gelinmez İkinci uyak grubunun başlangıcı

3 verme İlk uyak grubuna bağlanır

4 sevilmez İkinci uyak grubuna bağlanır

Bu örnekteki temel ses ilişkisi abab biçimindedir. Birinci dizedeki “varma” ile üçüncü dizedeki “verme” arasında ses benzerliği vardır. İkinci dizedeki “gelinmez” ile dördüncü dizedeki “sevilmez” de benzer seslerle birbirine bağlanır.

Ancak burada önemli bir dil bilgisi ayrıntısı bulunur. “Varma” ve “verme” sözcüklerinin sonundaki seslerin benzerliği, tek başına tam uyak bulunduğunu kanıtlamaz. Uyak türünü belirlemek için sözcüklerin son seslerini, eklerini ve anlam ilişkilerini ayrıca incelemek gerekir. Benzer şekilde “gelinmez” ve “sevilmez” sözcüklerinin sonundaki eklerin işlevi de değerlendirilmelidir.

Bu örnekte dikkat çeken ikinci unsur, “ya gelinir ya gelinmez” ve “ya sevilir ya sevilmez” ifadelerindeki karşıtlıktır. Şair, insan ilişkilerinin kesin olmayan doğasını kısa ve tekrarlı ifadelerle anlatır. Uyak düzeni şiirin kulağa hoş gelmesini sağlarken karşıtlıklar da düşüncenin akılda kalmasına yardımcı olur.

Bence semainin asıl başarısı tam olarak burada ortaya çıkar: Biçim, içeriğe hizmet eder. Şiirin ritmi ve ses ilişkileri, anlatılan duyguyu yalnızca süslemez; duygunun nasıl algılandığını da etkiler.

4. Semai Uyak Düzeni ile Hece Ölçüsü Arasındaki İlişki

Semaiyi doğru tanımak için uyak düzeni ile hece ölçüsünü birbirine karıştırmamak gerekir. Bu iki özellik, şiirin farklı yönlerini açıklar.

- Hece ölçüsü, her dizede bulunan hece sayısıyla ilgilidir.

- Uyak düzeni, dizelerin sonlarındaki ses benzerliklerinin sıralanışını gösterir.

- Nazım birimi, şiirin mısra, beyit veya dörtlük gibi hangi birimlerle kurulduğunu belirtir.

- Ezgisi, şiirin geleneksel müzikle nasıl ilişkilendiğini gösterir.

Standart hece ölçülü semailerde genellikle sekiz hece kullanılır. Örneğin, Erzurumlu Emrah'ın yukarıdaki dörtlüğünün ilk dizesini hecelerine ayıralım:

Gö-nül / gur-bet / e-le / var-ma

Toplam sekiz hece vardır. Bu sayım, dizenin sekizli hece ölçüsüne uyduğunu gösterir.

İkinci dizeyi inceleyelim:

Ya / ge-li-nir / ya / ge-lin-mez

Bu dizede de toplam sekiz hece bulunur.

Buradan çıkarılabilecek sonuç şudur: Uyak düzeni şiirin ses bağlantılarını, hece ölçüsü ise ritmik kuruluşunu açıklar. Bir şiirde uyak düzeninin doğru olması, hece ölçüsünün de mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez. Her iki özellik ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
 
Üst